1. Wstęp

Janusz Czapiński

1.1. Cel i ogólne założenia projektu

Istnieją dwa sposoby opisu warunków i jakości życia społeczeństwa, jego potencjału rozwojowego, kierunku zmian, zagrożeń i wyzwań. Jeden oparty jest na wskaźnikach instytucjonalnych - makroekonomicznych (np. PKB czy stopa inflacji) i makrospołecznych (np. stopa rejestrowanego bezrobocia, liczba lekarzy na 100 tys. mieszkańców, umieralność niemowląt, wskaźnik skolaryzacji czy frekwencja w wyborach parlamentarnych). Drugi sięga do opinii i zachowań obywateli. Żaden nie jest w pełni trafny, rzetelny i wystarczający. To, że ludzie żyją coraz dostatniej, gdy rośnie PKB, nie musi oznaczać, że są w związku z tym coraz bardziej zadowoleni czy skłonni do zachowań obywatelskich. Stopa rejestrowanego bezrobocia nie musi odpowiadać rzeczywistej proporcji osób pozbawionych wbrew własnej woli pracy. Te dwa sposoby opisu społeczeństwa powinny być traktowane komplementarnie, uzupełniać się i wzajemnie korygować. Tylko pod tym warunkiem politycy i działacze gospodarczy, a także wszyscy obywatele otrzymać mogą odpowiedź na dwa ważne pytania: jak jest i dlaczego nie jest lepiej - czyli w miarę pełną i wiarygodną diagnozę. A dobra diagnoza jest niezbędna do skutecznej terapii, mądrych i minimalizujących koszty społeczne reform.

Nasz projekt jest próbą uzupełnienia diagnozy opartej na wskaźnikach instytucjonalnych, w tym na ostatnim spisie powszechnym (NSP, 2002), o kompleksowe dane na temat gospodarstw domowych oraz stanu ducha i zachowań osób tworzących te gospodarstwa; jest diagnozą warunków i jakości życia Polaków z ich własnego punktu widzenia.

Kompleksowość naszego projektu oznacza uwzględnienie w jednym badaniu wszystkich ważnych aspektów życia poszczególnych rodzin i osób - zarówno ekonomicznych (np. dochodu, zasobności materialnej), jak i pozaekonomicznych (np. aspiracji, leczenia, ubezpieczeń, sposobów radzenia sobie z kłopotami, stresu, dobrostanu psychicznego, stylu życia, zachowań patologicznych, uczestnictwa w kulturze, korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych i wielu innych). W tym sensie projekt jest interdyscyplinarny. Odzwierciedla to także skład Rady Monitoringu Społecznego, czyli głównych jego autorów, oraz zespołu zaproszonych przez Radę ekspertów. Tworzą te gremia ekonomiści, demograf, psycholog, socjologowie, specjalista od ubezpieczeń, znawca ekonomiki zdrowia, pedagog i statystycy.

Zgodnie z pierwotnym zamysłem, badania w ramach Diagnozy społecznej mają charakter panelowy: w ostępach kilkuletnich wracamy do tych samych gospodarstw i osób. W Diagnozie społecznej 2003 ok. 2400 gospodarstw domowych i ok. 4900 indywidualnych respondentów wzięło udział w badaniu 3 lata wcześniej w Diagnozie społecznej 2000. Badanie panelowe daje dwie korzyści: pozwala śledzić zmiany w strukturze gospodarstw oraz minimalizuje błędy próby we wnioskowaniu o dynamice mierzonych zjawisk.

Diagnoza społeczna skupia się nie na badaniu przelotnych opinii, lecz bardziej podstawowych faktów i nastawień; nie jest zwykłym opisowym sondażem - jest projektem naukowym. Nie tylko z tego względu, że wśród autorów są naukowcy, pracownicy wyższych uczelni i tytularni profesorowie. Decyduje o tym warsztat zawodowy oparty o doświadczenia badawcze członków Rady Monitoringu Społecznego i zespołu ekspertów i - przede wszystkim - kontekst teoretyczny poszczególnych modułów tematycznych. Większość zmiennych uwzględnionych w projekcie wynika bowiem nie z intuicji, potocznych obserwacji czy zamówienia sponsorów lecz z naukowo ugruntowanej wiedzy na temat badanych zjawisk. Ważnym celem Diagnozy jest oprócz opisu polskiego społeczeństwa weryfikacja hipotez naukowych. W niniejszym raporcie, przeznaczonym dla "uniwersalnego" odbiorcy, wątki teoretyczne są z konieczności minimalnie tylko reprezentowane. Na plan pierwszy wysuwa się odpowiedź na otwarte pytanie: jakie jest polskie społeczeństwo 14 lat po zmianie systemu i 3 lata po pierwszym badaniu w ramach tego samego projektu?

Mamy nadzieję, że wyniki realizacji projektu dostarczą użytecznej wiedzy politykom, działaczom gospodarczym i samorządowym odpowiedzialnym za przygotowywanie, wdrażanie i korygowanie reform zmieniających warunki życia obywateli. Chcielibyśmy również dostarczyć społeczeństwu rzetelnej informacji o jego codziennym życiu, jako że wyobrażenia poszczególnych osób o własnej sytuacji życiowej na tle sytuacji życiowej innych ludzi oparte bywają z reguły na wybiórczych obserwacjach, stereotypach lub lansowanych przez media - nierzadko fałszywych lub przesadzonych - tezach (np. o pogarszającym się zdrowiu psychicznym społeczeństwa, o całkowitym paraliżu świadczeń medycznych, o emerytach czy ogólnie ludziach w podeszłym wieku jako najbardziej ekonomicznie pokrzywdzonej w procesie transformacji kategorii społecznej - żeby podać kilka tylko przykładów). Należy się nam wszystkim w miarę trafna, kompleksowa i obiektywna diagnoza głównych źródeł naszych kłopotów życiowych, poczucia dyskomfortu psychicznego, niepewności jutra czy trudności z dostosowaniem się do nowych warunków, ale również wskazanie korzyści, jakie płyną z kolejnych przekształceń systemowych. Prywatne diagnozy są nazbyt często iluzoryczne, obronne, uproszczone, ogólnie - błędne.

***

Różnice między badaniem obecnym i poprzednim dotyczą próby i zakresu tematycznego, który odzwierciedla zawartość ankiety (patrz załącznik 1). Próba została powiększona z ok. 3000 do ok. 4000 gospodarstw domowych (wzrosła dzięki temu, a także dodatkowo poprzez obniżenie minimalnego wieku z 18 na 16 lat - próba indywidualnych respondentów z ok. 6500 do 10 000 osób). Zmiany ankiety polegały przede wszystkim na usunięciu modułu dotyczącego reformy administracji terenowej, zwiększeniu modułu związanego z ubezpieczeniami i dodaniu dwóch nowych modułów na temat postaw i zachowań obywatelskich oraz korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych (telefonów komórkowych, komputera i internetu).

Z wyjątkiem modułu nowoczesnych technologii komunikacyjnych, analizy zawarte w niniejszym raporcie, dotyczące tylko roku 2003, uwzględniają podpróbę respondentów indywidualnych w tym samym przedziale wieku co w badaniu poprzednim -18 i więcej lat.

Badanie terenowe przeprowadzone zostało przez zawodowych ankieterów GUS w marcu 2003 r., czyli w tym samym miesiącu co badanie poprzednie. Był to ważny wymóg metodologiczny związany z koniecznością wytrącenia z wyników efektu sezonowości.

1.2. Problematyka badania

Projekt obejmuje wiele aspektów związanych z sytuacją gospodarstw domowych i poszczególnych obywateli. Uwzględnione w nim wskaźniki społeczne podzielić można na trzy ogólne klasy:

  1. struktura demograficzno-społeczana gospodarstw domowych,
  2. warunki życia gospodarstw domowych, związane z ich kondycją materialną, dostępem do świadczeń medycznych, do kultury i wypoczynku, edukacji i nowoczesnych technologii komunikacyjnych,
  3. jakość i styl życia obywateli.

Wskaźniki opisujące strukturę demograficzno-społeczną gospodarstw domowych nie są w tym raporcie odrębnym przedmiotem analizy; służą jedynie do stratyfikacji grup gospodarstw i ludności po to, aby można było dokonać porównania warunków i jakości życia w przekroju różnych kategorii społecznych wyodrębnionych ze względu na płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, status społeczno-zawodowy, główne źródło utrzymania, stan cywilny, typ gospodarstwa (ustalony na podstawie liczby rodzin i typu rodziny biologicznej) i inne kryteria. Właściwym przedmiotem analizy i opisu są warunki życia gospodarstw domowych i jakość życia poszczególnych obywateli w powiązaniu ze zmianą społeczną określającą zewnętrzny kontekst i ogólne reguły funkcjonowania społeczeństwa. Jednym z głównych problemów i pytań, jakie towarzyszą wszelkim programom zmiany społecznej, jest rozkład wynikających z ich wdrażania korzyści i kosztów w poszczególnych grupach społecznych w różnym horyzoncie czasowym. Także i w tym badaniu interesowało nas, jakie kategorie gospodarstw domowych i obywateli odnajdują się w nowych warunkach i czerpią korzyści z przekształceń systemowych, a które grupy społeczne nie potrafią się odnaleźć i przystosować, ponosząc obiektywnie lub subiektywnie więcej strat niż korzyści.

W tym projekcie podział wskaźników społecznych na warunki życia i jakość życia odpowiada mniej więcej podziałowi na opis sytuacji życiowej (warunki) i na jej psychologiczne znaczenie wyrażone subiektywną oceną respondenta (jakość życia)1 . Temu merytorycznemu podziałowi odpowiada z grubsza rodzaj jednostki badanej i sposób pomiaru. Dla warunków życia jednostką badaną jest całe gospodarstwo domowe, a dla jakości życia poszczególni jego członkowie. Warunki życia mierzone były metodą wywiadu ankieterskiego z jednym przedstawicielem gospodarstwa domowego (osobą najlepiej zorientowaną w sytuacji; najczęściej była to głowa gospodarstwa domowego). Jakość życia mierzona była natomiast metodą samodzielnego wypełniania kwestionariusza przez respondentów, którymi byli wszyscy członkowie badanych gospodarstw domowych w wieku 16 i więcej lat.

Pomiar warunków życia gospodarstwa domowego obejmował:

  1. sytuację dochodową gospodarstwa domowego i sposób gospodarowania dochodami,
  2. wyżywienie,
  3. zasobność materialną gospodarstwa domowego, w tym wyposażenie w nowoczesne technologie komunikacyjne (telefon komórkowy, komputer, dostęp do internetu)
  4. warunki mieszkaniowe,
  5. pomoc społeczną, z jakiej korzysta gospodarstwo domowe,
  6. kształcenie dzieci,
  7. uczestnictwo w kulturze i wypoczynek,
  8. korzystanie z usług systemu opieki zdrowotnej,
  9. sytuację gospodarstwa domowego na rynku pracy,
  10. korzystanie z pomocy społecznej,
  11. ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne,
  12. ubóstwo i inne aspekty wykluczenia społecznego.

Wskaźniki jakość i stylu życia indywidualnych respondentów obejmowały:

  1. ogólny dobrostan psychiczny (w tym: wolę życia, poczucie szczęścia, zadowolenie z życia, symptomy nieprzystosowania psychicznego),
  2. objawy psychosomatyczne (miara dystresu)
  3. zadowolenie z poszczególnych dziedzin i aspektów życia,
  4. subiektywną ocenę materialnego poziomu życia,
  5. różne rodzaje stresu życiowego (w tym: stres "urzędniczy" związany z kontaktami z administracją publiczną, stres zdrowotny, stres rodzicielski, stres finansowy, stres pracy, stres ekologiczny, problemy dotyczące kontaktów ze służbą zdrowia, stres małżeński, problemy związane z opieką nad osobami starszymi, stresowe wydarzenia losowe, jak napad, włamanie, aresztowanie),
  6. strategie radzenia sobie ze stresem,
  7. ocenę kontaktów z systemem opieki zdrowotnej,
  8. finanse osobiste (w tym: dochody osobiste, ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne, opłacalność inwestowania w wykształcenie),
  9. system wartości, samoocenę, skłonność do podejmowania ryzyka, styl życia oraz indywidualne zachowania i nawyki (m.in. palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, używanie narkotyków, praktyki religijne).
  10. postawy i zachowania obywatelskie
  11. wsparcie społeczne,
  12. ogólną ocenę procesu transformacji i jego wpływu na własne życie respondentów,
  13. 13. korzystanie z komputera i internetu.

1Podział ten nie jest całkowicie ostry i rozłączny. Także jednak przy opisie warunków życia posługiwaliśmy się skalami ocen subiektywnych, a w części poświęconej jakości życia pytaliśmy nie tylko o oceny, ale również o zachowania (np. palenie papierosów, nadużywanie alkoholu) i obiektywne wydarzenia (np. śmierć kogoś bliskiego, remont mieszkania/domu).